محل بازگشت تعيين شده است . يعنى از علم ازلى الهى گذشته و در لوح محفوظ مندرج گشته كه بهشت جاودان پاداش پرهيزگاران در برابر انجام تكاليف اصولى و فروعى آنهاست و از آغاز خلقت و سير تكوينى آنها از مبدأ به سوى معاد ، منتهاى حركت آنها و جايگاه بازگشت آنهاست . اين سؤال استفهام تقريرى است كه طرف را در برابر دو امر روشن عقلى و وجدانى كه هيچ يك قابل انكار نيست قرار مىدهد كه انتخاب طرفى سبب تسليم ، و انتخاب طرف ديگر سبب افتضاح آنها مىشود . لَهُمْ فِيهَا مَا يَشَاؤُونَ خَالِدِينَ كَانَ عَلَى رَبِّكَ وَعْداً مَسْؤُولًا يعنى : براى متّقين در آن بهشت در حالى كه جاويدان‌اند هر چيزى را بخواهند و اراده كنند فراهم و مهياست و بذل خواستهء آنان از اقدم زمان بر عهدهء پروردگارت وعدهء مسئول است ، يعنى در دنيا مورد سؤال و درخواست خود متّقين بوده و يا آن‌كه فرشتگان ملأ اعلى آن را براى متقين خواسته‌اند ؛ رَبَّنَا وَأَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ . . . [ غافر ، 8 ] و يا آن كه حق دارند و سزاوار است كه از خدا بخواهند . بايد دانست كه اطلاق جملهء « ما يشاؤون » دلالت بر مطلق‌العنان بودن بهشتيان دارد و ممكن است آنها برخى از كارهاى ناپسند را بخواهند نظير آنچه در دنيا از محرمات شرعى و عقلى بود مانند نكاح محارم ، لواط ، لهوياتى كه ديگران را بيازارد يا نجات برخى از كفّار از ارحام و غيره . و جواب آن است كه متّقين در بهشت ، همان صاحبان روح پاك و تربيت و تزكيه‌شدهء دست انبياى الهى و شرايع آسمانىاند و حقايق احكام الهى و محسّنات و قبايح دينى در دنيا براى آنها غريزهء ثانوى شده كه جز آنچه مورد رضاى حق و پسند شرع و عقل است نطلبند ، پس گويى آيه اين طور است كه لَهُم ما يشاؤون و لايشاؤون إلّاما شاءَ اللَّه و رُسُله . وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ فَيَقُولُ أَأَنتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبَادِى هؤُلَاءِ أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِيلَ يعنى : و به يادآور روزى را كه خداوند مشركان را و هر آنچه را آنها جز خداوند و به جاى خداوند مىپرستيدند از بت‌هاى جماد و فرشتگان و پريان و عباد بندگان و مسيح بن